De 'Mondriaan van de dans' laat een onuitwisbare erfenis achter
Gisteren, 17 december 2025, overleed choreograaf Hans van Manen op 93-jarige leeftijd in zijn huis in Amsterdam.[1] Met zijn heengaan verliest Nederland een van zijn grootste kunstenaars en de internationale danswereld een ware grootmeester van het hedendaagse ballet.
Koning Willem-Alexander, koningin Máxima en prinses Beatrix verwoordden het treffend: "Niet in overdaad maar in beheersing toont zich de meester. Speels, licht en helder liet hij ons de volmaaktheid ervaren in zijn virtuoze balletten."[1]
Een kleine jongen met grote dromen
Hans Artur Gerhard van Manen werd op 11 juli 1932 geboren in Nieuwer-Amstel, het huidige Amstelveen.[2] Als zevenjarig jongetje danste hij al thuis in de huiskamer, tussen de schuifdeuren, op de muziek van het Concertgebouw. Hij had geen idee hoe of waar je danser kon worden – het circus leek hem de meest voor de hand liggende plek.[3]
Eind jaren veertig kreeg hij zijn eerste balletlessen van Sonia Gaskell, die hem in 1951 engageerde bij haar groep Ballet Recital. Daarna danste hij bij het Ballet van de Nederlandse Opera en bij Roland Petit's Ballets de Paris in Parijs, waar hij optrad naast sterren als Zizi Jeanmaire en Hollywood-icoon Cyd Charisse. Het was ook daar dat hij zijn grote liefde ontmoette: danser Gérard Lemaître.[3]
Revolutie in de balletwereld
In 1955 maakte Van Manen zijn debuut als choreograaf met Olé, Olé, la Margarita. Al bij zijn derde creatie, Feestgericht, ontving hij de prestigieuze Staatsprijs voor Choreografie.[4] Het was het begin van een carrière die meer dan zes decennia zou beslaan.
Eind jaren vijftig was Van Manen medeoprichter van het Nederlands Dans Theater in Den Haag.[5] Tien jaar lang was hij er mede-artistiek directeur, waarna hij huischoreograaf werd – eerst bij Het Nationale Ballet (1973-1987), daarna weer bij het NDT (1988-2003), en vanaf 2005 opnieuw bij Het Nationale Ballet.[4]
Zijn choreografieën bevrijdden de klassieke balletdanser uit knellende tradities. In Metaforen (1965) liet hij een pas de deux door twee mannen dansen – destijds ervaren als een choquerend statement.[6] Het NDT noemt hem daarom ook 'een pionier voor de LHBTQIA+-gemeenschap en voor het zichtbaar maken van de queer-identiteit binnen de dans'.[5]
De Mondriaan van de dans
Van Manen kreeg de bijnaam 'de Mondriaan van de dans' vanwege zijn heldere structuren en bedrieglijke eenvoud.[2] Zelf was hij niet onverdeeld enthousiast over de vergelijking: "Ik wil mezelf absoluut niet met Mondriaan op één lijn stellen, al is er wel een aantal overeenkomsten: helderheid, overzichtelijkheid, strakheid en het gedeelde uitgangspunt 'less is more'."[5]
Zijn meest uitgevoerde werk wereldwijd is Grosse Fuge (1971), op muziek van Beethoven.[6] Hoewel Van Manen geen noot kon lezen, was hij meesterlijk in het zichtbaar maken van de details, nuances en overgangen die in een compositie verborgen liggen.[3]
In totaal creëerde hij meer dan 150 choreografieën, die worden uitgevoerd door meer dan honderd dansgezelschappen wereldwijd.[4] Hij werkte met internationale sterren als Rudolf Nureyev, Natalia Makarova, Anthony Dowell en Diana Vishneva.[4]
Erkenning en nalatenschap
De prijzen en onderscheidingen waren talrijk: de Erasmusprijs, de Prix Benois de la Danse Life Achievement Award, de Grand Prix à la Carrière, de VSCD Oeuvreprijs en de Duitse Musikpreis.[4] In 2007 werd hij benoemd tot Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw. In 2018 ontving hij uit handen van koning Willem-Alexander de Eremedaille voor Kunst en Wetenschap.[7]
Naast choreograaf was Van Manen ook jarenlang actief als fotograaf. Zijn werk werd gepubliceerd in boekvorm en getoond op internationale tentoonstellingen.[7]
Een onvergetelijke meester
Ted Brandsen, directeur van Het Nationale Ballet, omschreef hem als "gedreven, driftig, eindeloos nieuwsgierig, liefhebbend, genereus, betrokken – de grote choreograaf, the king of swing."[8]
Biograaf Sjeng Scheijen noemde hem 'de belangrijkste choreograaf van na de oorlog'. Tot het einde was Van Manen energiek en vol verhalen.[1]
Voor iedereen die ooit door dans is geraakt, voor iedereen die de schoonheid van beweging kent, is het heengaan van Hans van Manen een groot verlies. Maar zijn werk leeft voort – in elke uitvoering van zijn balletten, in elke danser die zijn choreografieën uitvoert, en in de fundamentele manier waarop hij de Nederlandse dans heeft vormgegeven.
Rust zacht, maestro.
Bronnen
- NOS (2025). Choreograaf en oud-balletdanser Hans van Manen (93) overleden. Geraadpleegd op 18 december 2025.
- TheaterEncyclopedie (2025). Hans van Manen. Geraadpleegd op 18 december 2025.
- Nationale Opera & Ballet (2025). In Memoriam Hans van Manen (1932-2025). Geraadpleegd op 18 december 2025.
- Nationale Opera & Ballet. Hans van Manen – Biografie. Geraadpleegd op 18 december 2025.
- Den Haag Centraal (2025). Hans van Manen (1932-2025), de Mondriaan van de dans. Geraadpleegd op 18 december 2025.
- Theaterkrant (2025). Hans van Manen overleden. Geraadpleegd op 18 december 2025.
- Nationale Opera & Ballet. Hans van Manen Foundation. Geraadpleegd op 18 december 2025.
- Winq (2025). Choreograaf Hans van Manen (93) overleden. Geraadpleegd op 18 december 2025.
Headerfoto: Nationaal Archief / Anefo, via Wikimedia Commons (CC0)